Cà phê Việt Nam tầm nhìn “Di sản sống” trong dòng chảy toàn cầu

Từ góc độ di sản học, Ông Jonathan Baker – Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam cho biết: “Theo Công ước năm 2003 về Bảo vệ Di sản Văn hóa Phi vật thể, di sản không được hiểu là một vật thể hay sản phẩm, mà là tri thức, kỹ năng, tập quán xã hội và những ý nghĩa mà cộng đồng thừa nhận là một phần đời sống văn hóa của mình và trao truyền qua nhiều thế hệ”.

Thực tiễn trong tiến trình lịch sử cà phê của nhân loại chưa bao giờ chỉ là lịch sử của một loại cây trồng. Đó còn là lịch sử của giao lưu, của thương mại, của tri thức, của sáng tạo, của khát vọng phát triển, và của những cuộc gặp gỡ bền bỉ giữa con người với con người. Từ Ethiopia, Yemen, Ottoman, châu Âu, châu Mỹ đến châu Á và Việt Nam, mỗi vùng đất, quốc gia khi tiếp nhận cà phê đều góp phần làm giàu thêm giá trị chung ấy bằng bản sắc, ký ức và những giá trị riêng biệt, tạo nên hệ sinh thái văn hóa đa dạng, đặc sắc từ cà phê và kết nối trong dòng chảy toàn cầu.

Đây là nền tảng làm nên sức sống lâu bền của cà phê, cũng như thúc đẩy nỗ lực nâng tầm cà phê trở thành một di sản sống chung – không đồng nhất, không hòa tan, mà là cùng tồn tại, cùng tôn trọng, cùng đối thoại và cùng nâng tầm nhau.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam có một vị trí đặc biệt, không chỉ là một trong những quốc gia sản xuất và xuất khẩu cà phê hàng đầu thế giới, mà còn là nơi hội tụ những điều kiện đặc biệt để hình thành và phát triển một nền văn hóa cà phê phong phú, giàu bản sắc. Đặc biệt, tại Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk, cà phê gắn liền với hệ tri thức bản địa về trồng trọt, chăm sóc, thu hoạch, chế biến, thưởng thức, ứng xử văn hóa và tổ chức đời sống gắn với cà phê, hội tụ những giá trị của “di sản sống”, cần được bảo tồn, gìn giữ và tiếp tục làm sống động những tri thức ấy trong đời sống hiện tại.

Tháng 3/2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã trao chứng nhận “Tri thức trồng và chế biến cà phê Đắk Lắk” là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị cà phê với tri thức bản địa, sự sáng tạo của cộng đồng và mối quan hệ hài hòa giữa con người - thiên nhiên - văn hóa. Tiếp nối danh hiệu quốc gia, việc nhận diện rõ những giá trị nổi bật của “Tri thức thống và chế biến cà phê Đắk Lắk” – như một chỉnh thể văn hóa sống động, có chiều sâu lịch sử, có giá trị cộng đồng, mang ý nghĩa quan trọng trong giai đoạn hiện nay.

Chia sẻ tại diễn đàn, theo đại diện Tập đoàn Trung Nguyên Legend, một di sản chỉ thực sự “sống” khi được cộng đồng hiểu đúng, thực hành đúng, được trao truyền liên tục và không ngừng được sáng tạo trong bối cảnh đương đại. Đây cũng là cơ sở để bảo tồn và phát huy các giá trị cà phê một cách bền vững, gắn với phát triển kinh tế – xã hội và nâng cao đời sống cộng đồng.

Trong bối cảnh thế giới đang đối diện với nhiều thách thức về kết nối xã hội và phát triển bền vững, việc định vị cà phê Việt Nam như một “di sản sống” sẽ góp phần đưa cà phê Việt Nam hướng tới trở thành một ngôn ngữ chung của hòa hợp, sáng tạo và phát triển bền vững, nơi các nền văn hóa có thể cùng tồn tại, tôn trọng lẫn nhau và cùng phát triển đóng góp cho văn minh nhân loại.

Theo tư tưởng của Nhà sáng lập, Chủ tịch Tập đoàn Trung Nguyên Legend Đặng Lê Nguyên Vũ: “Cà phê là báu vật của Đất trời, là Di sản của Nhân loại, là Giải pháp cho Tương lai”. Cà phê theo đó không chỉ là câu chuyện của một ngành hàng, mà trở thành một phần trong hành trình lớn hơn: hành trình kiến tạo những giá trị văn hóa có ý nghĩa cho hiện tại và tương lai của nhân loại. Đây cũng là nền tảng góp phần định vị những vùng đất như Buôn Ma Thuột, Đắk Lắk, Việt Nam trở thành những không gian tiêu biểu của văn hóa cà phê thế giới.

Diễn đàn Di sản Cà phê Thế giới 2026 không chỉ là sự kiện học thuật mà bước đi thiết thực tạo không gian đối thoại cùng nhận diện, hệ thống hóa và nâng tầm giá trị của “tri thức trồng, chế biến và thưởng thức cà phê” như một chỉnh thể văn hóa sống động.

Với sự đồng hành của Chính phủ, chính quyền địa phương, sự nỗ lực của các doanh nghiệp và cộng đồng, những trao đổi, kinh nghiệm quốc tế và các sáng kiến tại Diễn đàn Di sản Cà phê Thế giới được kỳ vọng tiếp tục đặt nền tảng khoa học và thực tiễn để “Tri thức trồng, chế biến cà phê Đắk Lắk” ghi danh vào danh sách thực hành tốt bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO, góp phần đưa văn cà phê Việt Nam trở thành một biểu tượng của bản sắc văn hóa quốc gia trên toàn cầu, được UNESCO công nhận là di sản của nhân loại.

Đắk Lắk từ lâu được biết đến là thủ phủ cà phê của Việt Nam, nơi cây cà phê không chỉ tạo dựng sinh kế cho hàng trăm nghìn người dân mà còn từng bước bồi đắp nên một không gian văn hóa đặc sắc, gắn bó chặt chẽ với đời sống kinh tế, xã hội, phong tục, tập quán và bản sắc cộng đồng các dân tộc anh em trên địa bàn tỉnh.

Trong quá trình hình thành và phát triển, cây cà phê ở Đắk Lắk đã được cộng đồng các dân tộc tại chỗ và cộng đồng cư dân các vùng miền cùng tiếp nhận, sáng tạo, trao truyền và làm giàu thêm bằng tri thức, kỹ năng, kinh nghiệm canh tác, chế biến và thưởng thức. Chính điều đó đã tạo nên chiều sâu văn hóa cho cà phê, để cà phê không những là một nông sản, mà còn là một di sản sống. Việc “Tri thức trồng và chế biến cà phê Đắk Lắk” được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2025 là một dấu mốc rất quan trọng, khẳng định giá trị của tri thức trồng và chế biến cà phê, của lao động sáng tạo và của sự gắn kết bền chặt giữa con người, thiên nhiên, văn hóa và sinh kế trên vùng đất Tây Nguyên.

Nhuận Lê