Sau khi sáp nhập đơn vị hành chính cấp tỉnh, cấp xã và không tổ chức đơn vị hành chính cấp huyện để hình thành chính quyền địa phương hai cấp (tỉnh và xã), từ ngày 01/7/2025, chính quyền địa phương hai cấp được vận hành đi vào ổn định. Ngày nay, đơn vị hành chính cấp xã có vị trí chiến lược, then chốt, phát huy đầy đủ giá trị và sức mạnh, cần được nhìn nhận trong chính thể thống nhất của nền quản trị quốc gia…
Tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV do Bộ Chính trị, Ban Bí thư Trung ương Đảng tổ chức, Tổng Bí thư - Chủ tịch nước Tô Lâm có bài phát biểu chỉ đạo với nhiều nội dung quan trọng. Đến cuối bài ông nhấn mạnh vị trí, vai trò của cấp xã, rằng:
“Sau gần một năm triển khai, mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã vượt qua giai đoạn khởi động ban đầu, bước đầu định hình cơ chế vận hành tương đối ổn định, thông suốt, và đang chuyển sang giai đoạn nâng cao chất lượng thực thi, hướng tới hiệu lực, hiệu quả thực chất. Dự kiến tháng 7 sẽ sơ kết 1 năm thực hiện mô hình này.
Tuy nhiên, để mô hình này phát huy đầy đủ giá trị và sức mạnh, cần được nhìn nhận trong chỉnh thể thống nhất của nền quản trị quốc gia, với một nguyên lý xuyên suốt, đó là: "Trung ương mạnh về định hướng chiến lược, thể chế và giám sát, địa phương mạnh về tổ chức thực hiện, trong đó cấp xã đóng vai trò then chốt quyết định chất lượng vận hành của toàn hệ thống". Năm 2026, Trung ương đã xác định là "Năm cán bộ cơ sở", từng cơ sở phải thay đổi.
Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV ra mắt Đại hội.
Để hiện thực hóa tư duy này, trước hết cần xây dựng cấp xã mạnh về năng lực ra quyết định. Cấp xã phải được phân quyền rõ ràng, gắn với nguồn lực và trách nhiệm cụ thể, để có thể chủ động giải quyết các vấn đề phát sinh, từ hạ tầng, dịch vụ xã hội đến quản lý kinh tế - xã hội. Quyền hạn gắn liền trách nhiệm sẽ tạo ra hiệu quả thực chất, tránh chồng chéo và trì trệ trong quản lý.
Tiếp đó, cấp xã mạnh về huy động nguồn lực sẽ giúp cấp tỉnh chủ động hơn trong việc điều phối và triển khai các dự án chiến lược. Cấp xã là nơi kết nối trực tiếp các nguồn lực xã hội, kinh tế và nhân lực địa phương. Khả năng huy động và phân bổ hiệu quả sẽ đảm bảo nguồn lực được sử dụng tối ưu, nâng cao năng lực thực thi của cả hệ thống chính quyền hai cấp”.
Kết quả hoạt động, cung cấp dữ liệu và thông tin chính xác về tình hình kinh tế - xã hội ở đơn vị hành chính cấp xã, nhu cầu của người dân địa phương sẽ giúp cấp tỉnh có quyết sách phù hợp, kịp thời và chính xác. Đó là cơ chế tạo sức bật, bảo đảm hiệu lực của chính quyền cơ sở. Một khi chính quyền cấp xã trở thành động lực nâng cấp, tôn vinh chính quyền cấp tỉnh thì mọi nghị quyết, chủ trương và các dự án kinh tế - xã hội, văn hoá, giáo dục, y tế,v.v… sẽ chuyển hoá thành hành động của chính quyền và người dân. Mọi chủ trương, chính sách ở cấp xã phải hướng tới cải thiện, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của Nhân dân, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, có sức cạnh tranh giá trị của đơn vị hành chính xã. Đó là nền tảng bảo đảm sự thông suốt, hiệu quả và kỷ cương của toàn bộ hệ thống chính trị, đặc biệt ở cơ sở.
Năm 2025, cả nước sắp xếp, sáp nhập xong và hình thành 3.321 đơn vị hành chính cấp xã (trong đó có 2.621 xã, 687 phường, 13 đặc khu) với 63.619 thôn. Đặc biệt, trong việc sáp nhập cấp xã thuộc 34 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương thì các tỉnh, thành phố bờ biển có 13 đơn vị hành chính cấp xã là những huyện, đảo được xác định là đặc khu (đơn vị hành chính cấp xã đặc biệt). Các đặc khu này là những pháo đài tiền tiêu phỏng thủ quốc phòng, giữ vững an ninh, phát triển kinh tế biển. Các đặc khu đó là: Vân Đồn (Quảng Ninh), Cô Tô (Quảng Ninh), Cát Hải (TP Hải Phòng), Bạch Long Vỹ (TP Hải Phòng), Cồn Cỏ (Quảng Trị), Lý Sơn (Quảng Ngãi), Hoàng Sa (TP Đà Nẵng), Trường Sa (Khánh Hoà), Phú Quý (Lâm Đồng), Côn Đảo (TP Hồ Chí Minh), Kiên Hải (An Giang), Phú Quốc (An Giang), Thổ Châu (An Giang).
Nhiệm vụ, quyền hạn của 13 đặc khu thực hiện theo quy định của Luật Tổ chức chính quyền địa phương đã được Quốc hội thông qua ngày 16/6/2025. Đó là bước đi thể hiện tầm nhìn chiến lược trong bối cảnh hướng tới tăng quyền hạn cho địa phương, cho cơ sở.
Chính quyền cấp xã có nhiệm vụ chủ yếu là tổ chức thực hiện Hiến pháp và pháp luật, thi hành các văn bản của cơ quan nhà nước cấp trên và Hội đồng Nhân dân cùng cấp trên địa bàn, bảo đảm điều kiện cơ sở vật chất, nguồn nhân lực và các nguồn lực cần thiết để xây dựng, phát triển địa phương.
Chính quyền cấp xã có chức năng quản lý hành chính nhà nước, bảo đảm nền hành chính thống nhất, thông suốt, liên tục, hiệu lực, hiệu quả, dân chủ, pháp quyền, chuyên nghiệp, quản trị hiện đại, công khai, minh bạch, phục vụ Nhân dân, doanh nghiệp và chịu sự giám sát của người dân. Cấp xã cũng có quyền phân bổ nguồn lực, giao dự toán chi đối với các khoản nguồn lực, quyết định điều chỉnh dự toán ngân sách cấp xã và các nội dung khác theo quy định của Luật Ngân sách Nhà nước và pháp luật.
Nhiệm vụ hàng đầu và cũng là trọng tâm, lâu dài của xã là tập trung mọi nguồn lực để phát triển kinh tế - xã hội, giữ vững ổn định chính trị, an ninh quốc phòng tại địa bàn. Trong các nhiệm vụ đó, cần tiếp tục đẩy mạnh xây dựng nông thôn mới theo tiêu chí mới, nâng cao. Đẩy mạnh lĩnh vực này lên tầm cao mới nhằm duy trì và nâng cao tiêu chí đã đạt được trước đó. Quá trình này, xã cần tập trung kiện toàn bộ máy, rà soát các chỉ tiêu, tiêu chí, lập kế hoạch mới về xây dựng nông thôn mới phù hợp với địa giới hành chính rộng lớn, dân số đông hơn. Như vậy, các xã không dừng lại mà tiếp tục xây dựng nông thôn mới nâng cao hoặc theo tiêu chí nông thôn mới kiểu mẫu, giữ vững và phát huy thành quả trong phát triển kinh tế - xã hội. Trong đó, coi trọng các tiêu chí về phát triển hạ tầng như hạ tầng kĩ thuật (Đường, điện, trường, trạm, viễn thông, kênh mương nội đồng...) và hạ tầng xã hội (trụ sở làm việc, nhà văn hoá, khu thể thao…), trọng tâm là nâng cấp hệ thống giao thông, trường học, y tế, hệ thống cấp thoát nước, hạ tầng số, bảo đảm quản lí, vận hành hiệu quả,v,v…
Việc đẩy mạnh xây dựng nông thôn mới sau sáp nhập không chỉ là vấn đề cấp thiết mà còn là cơ hội mở rộng không gian phát triển, tạo sức sống mới cho nông thôn. Đẩy mạnh sản xuất đi đôi với duy trì và phát triển làng nghề, tạo ra giá trị sản phẩm có thương hiệu là sản phẩm OCOP đạt 3 đến 5 sao theo chủ trương mỗi xã có một sản phẩm OCOP phục vụ cho đời sống người dân và xuất khẩu. Điển hình như ở Thành phố Hà Nội, địa phương dẫn đầu cả nước với nhiều sản phẩm OCOP được Bộ Nông nghiệp và Môi trường vinh danh (với 3.463 sản phẩm bằng 20,3% tổng số sản phẩm OCOP của cả nước),v.v…
Để phát triển kinh tế - xã hội bền vững, góp phần vào tăng trưởng ở cấp tỉnh và cả nước, sau sáp nhập, chính quyền cấp xã cần kiện toàn tổ chức đảng, sắp xếp cán bộ tinh gọn, mạnh, quy hoạch đồng bộ hạ tầng, lập quy hoạch tổng thể mới nhằm phát huy tiềm năng, lợi thế cạnh tranh của đơn vị hành chính mới. Nâng cấp hạ tầng số và quy hoạch lại trụ sở các đơn vị sự nghiệp công lập, xử lí môi trường (rác thải rắn và nguồn nước) nông thôn.
Đại hội Đảng lần thứ XIV, nhiệm kì 2026-2031 nhấn mạnh yêu cầu hướng về cơ sở, khẳng định vai trò chính quyền cấp xã là cấp chính quyền gần dân, sát dân nhất. Bởi vậy, trọng tâm là xây dựng đội ngũ cán bộ cấp xã vững mạnh, trong sạch, có năng lực, trình độ chuyên môn, có phẩm chất đạo đức, tinh thần đoàn kết. Chính quyền cấp xã ngày nay phải chuyển đổi số mạnh mẽ, nâng cao năng lực phục vụ Nhân dân, lấy người dân làm trung tâm, thúc đẩy mọi hoạt động tạo chuyển biến mới về “tam nông”: nông nghiệp, nông dân, nông thôn”, xây dựng cấp xã trở thành xã xã hội chủ nghĩa…
Kim Quốc Hoa