Sau nhiều năm tăng trưởng dựa vào sản lượng, nông lâm thủy sản Việt Nam đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc sâu rộng, chuyển trọng tâm từ bán nguyên liệu thô sang xây dựng chuỗi giá trị xanh, minh bạch và có thương hiệu.
Ngành lúa gạo Việt Nam vẫn duy trì vị thế xuất khẩu hàng đầu thế giới.
Với đà tăng trưởng 5,4% trong những tháng đầu năm 2026, ngành nông lâm thuỷ sản Việt Nam đang tiến gần hơn tới mục tiêu tạo dựng những trụ cột tỷ đô bền vững thay vì phụ thuộc vào biến động giá thế giới.
Tại hội nghị thúc đẩy xuất khẩu nông lâm thủy sản năm 2026 do Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức mới đây, yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng được đặt ra một cách rõ ràng và xuyên suốt. Bên cạnh đó, trong bối cảnh thương mại toàn cầu ngày càng siết chặt tiêu chuẩn xanh và truy xuất nguồn gốc, việc nâng chuẩn sản xuất, đẩy mạnh chế biến sâu và minh bạch hóa chuỗi cung ứng được xem là điều kiện tiên quyết để giữ vững lợi thế cạnh tranh.
Với ngành lúa gạo, ông Đỗ Hà Nam – Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) đã chỉ ra nghịch lý khi Việt Nam vẫn duy trì vị thế xuất khẩu hàng đầu thế giới nhưng thu nhập của người trồng lúa chưa tương xứng. Theo ông, bài toán không chỉ nằm ở sản lượng hay kim ngạch mà ở cấu trúc thị trường. VFA kiến nghị cần tăng khả năng lưu trữ trong dân, giúp nông dân chủ động thời điểm bán ra, hạn chế tình trạng bán ồ ạt khi giá xuống thấp.
Cùng quan điểm, Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam (VIETRICE) cảnh báo nguy cơ thiên tai cực đoan, đặc biệt là kịch bản “siêu El Nino”, có thể ảnh hưởng trực tiếp tới sản xuất. Hiệp hội đề xuất các địa phương rà soát hệ thống thủy lợi và mở rộng tín dụng ưu đãi để nông dân có nguồn lực ứng phó, ổn định sản xuất trong điều kiện khí hậu bất định.
Với ngành cà phê, bài toán giá trị gia tăng tiếp tục được đặt ra dù kim ngạch nhiều năm lập kỷ lục. Đại diện Hiệp hội Cà phê – Ca cao Việt Nam (VICOFA) nhìn nhận việc xuất khẩu tăng về lượng nhưng giảm về giá trị cho thấy sự phụ thuộc lớn vào giá cà phê nhân thế giới. Hướng đi được xác định là đẩy mạnh chế biến sâu, từ cà phê rang xay, hòa tan đến các sản phẩm đạt chứng chỉ bền vững, nhằm củng cố vị thế tại EU và các thị trường cao cấp.
Với ngành thủy sản cũng đang ở thời điểm bản lề. Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), cơ hội đạt mốc 12 tỷ USD kim ngạch đi kèm với hàng loạt rào cản kỹ thuật và thương mại. Giải pháp được nhấn mạnh không phải mở rộng khai thác bằng mọi giá, mà là cải thiện thể chế, số hóa quy trình cấp chứng nhận nguồn gốc và đảm bảo tính minh bạch cho từng lô hàng xuất khẩu.
Trong khi đó, nhóm ngành rau quả nổi lên như một động lực mới với tham vọng chinh phục mốc 10 tỷ USD. Hiệp hội Rau quả Việt Nam (VINAFRUIT) cho rằng chế biến sâu và bảo vệ nghiêm ngặt mã số vùng trồng là điều kiện sống còn. Việc duy trì kỷ luật thị trường và coi trọng “đạo đức kinh doanh” được xem là yếu tố then chốt để bảo vệ thương hiệu nông sản Việt trên thị trường quốc tế.
Nhóm ngành rau quả đặt mục tiêu tham vọng chinh phục mốc 10 tỷ USD.
Hơn nữa, tầm nhìn dài hạn còn mở rộng ra lĩnh vực nuôi biển. Hiệp hội Nuôi biển Việt Nam đề xuất xây dựng cơ chế giao quyền sử dụng mặt biển dài hạn nhằm tạo nền tảng pháp lý cho đầu tư công nghệ cao. Theo tính toán, nếu được tổ chức bài bản, nuôi biển có thể trở thành một trụ cột kinh tế xanh với quy mô hàng chục tỷ USD trong vài thập kỷ tới.
Song song với đó, các ngành hồ tiêu, cao su, dừa, sắn và chè đều đứng trước yêu cầu đáp ứng quy định chống mất rừng của EU và các tiêu chuẩn ESG ngày càng khắt khe. Việc xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc quốc gia, chuẩn hóa vùng nguyên liệu và hình thành chuỗi liên kết khép kín đang được thúc đẩy nhằm thoát khỏi mô hình cạnh tranh bằng giá rẻ.
Ở diễn biến khác, xét về tầm quan trọng của chuyển đổi số, Đại diện Hiệp hội Doanh nghiệp Nông nghiệp số Việt Nam (VFAEA) đề xuất phát triển mô hình “chợ số” ứng dụng công nghệ blockchain, qua đó mỗi sản phẩm nông sản có thể tích hợp đầy đủ thông tin về nguồn gốc, quy trình sản xuất và tiêu chuẩn môi trường. Khi dữ liệu trở thành “hộ chiếu thương mại”, nông sản Việt không chỉ cạnh tranh bằng giá mà bằng độ tin cậy và minh bạch.
Nhìn chung, tái cấu trúc chuỗi giá trị, nâng chuẩn xanh và chuyển đổi số đang trở thành trục chiến lược để nông lâm thủy sản Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển bền vững hơn trong giai đoạn phát triển mới./.
Võ Nga