Một nghiên cứu mới tại Hoa Kỳ cho thấy mức độ đáng lo ngại của các “hóa chất vĩnh cửu” (PFAS) trong cơ thể con người, khi 98,8% trong tổng số 10.566 mẫu máu được xét nghiệm có chứa ít nhất một loại hóa chất độc hại.
PFAS, tên đầy đủ là các chất perfluoroalkyl và polyfluoroalkyl, là nhóm hóa chất tổng hợp gồm hơn 15.000 hợp chất khác nhau mà giới khoa học đã biết đến. Chúng được gọi là “hóa chất vĩnh cửu” do khả năng tồn tại cực lâu trong môi trường và rất khó bị phân hủy tự nhiên.
Trong nhiều thập kỷ, các hợp chất PFAS được sử dụng rộng rãi trong sản xuất công nghiệp nhờ khả năng chống nước, chống dầu và chịu nhiệt. Chúng xuất hiện trong nhiều sản phẩm quen thuộc như đồ dệt may, nội thất, chất kết dính, bao bì thực phẩm hay dụng cụ chống dính. Tuy nhiên, cũng chính đặc tính bền vững này khiến PFAS dần xâm nhập vào nguồn nước, thực phẩm và các hệ sinh thái trên toàn cầu.
Nghiên cứu mới do các nhà khoa học tại phòng thí nghiệm độc chất NMS Labs ở bang Pennsylvania thực hiện nhằm đánh giá mức độ hiện diện đồng thời của nhiều loại PFAS trong máu người.
Dữ liệu được thu thập từ 10.566 mẫu huyết thanh và huyết tương gửi đến phòng thí nghiệm để xét nghiệm PFAS. Theo nhóm nghiên cứu, đây là một trong những bộ dữ liệu lớn phản ánh khá rõ thực trạng phơi nhiễm PFAS trong dân số ở Mỹ.
"Bộ dữ liệu lớn này cung cấp một cái nhìn thực tế về cách nhiều loại PFAS cùng tồn tại trong cơ thể và có tác động thế nào tới sức khỏe con người”, nhà độc chất học Laura Labay thuộc NMS Labs cho biết.
Kết quả phân tích cho thấy, chỉ 0,18% mẫu máu chứa duy nhất một loại PFAS, trong khi phần lớn chứa hỗn hợp phức tạp của nhiều hóa chất khác nhau. Điều này đặc biệt đáng chú ý bởi sự kết hợp giữa các hóa chất có thể tạo ra tác động sinh học cộng hưởng, hiệp lực hoặc đối kháng lẫn nhau.
Một trong những hợp chất xuất hiện phổ biến nhất là axit perfluorohexane sulfonic (PFHxS), được phát hiện trong 97,9% mẫu máu. Đây là chất thường được sử dụng trong ngành dệt may, sản xuất nội thất và chất kết dính.
PFHxS từ lâu đã gây lo ngại vì các nghiên cứu trên động vật cho thấy hóa chất này có thể ảnh hưởng đến gan và hệ miễn dịch. Nhiều quốc gia hiện đã hạn chế hoặc cấm sử dụng hợp chất này, dù hậu quả môi trường và sức khỏe có thể đã tồn tại từ trước đó.
Theo nhóm nghiên cứu, hầu hết mọi người hiện nay có khả năng đã tiếp xúc với nhiều loại PFAS cùng lúc, trong khi giới khoa học vẫn chưa hiểu đầy đủ tác động cộng gộp của các “cocktail hóa chất” này đối với cơ thể.
“Những phát hiện này củng cố nhận định rằng việc phơi nhiễm PFAS hiếm khi xảy ra dưới dạng hợp chất đơn lẻ”, bà Laura Labay cho biết.
Thay vào đó, nhiều người mang trong cơ thể từ năm loại PFAS trở lên với khả năng tích tụ sinh học và thời gian tồn tại khác nhau.
Nghiên cứu cũng cho thấy hơn 70 tổ hợp PFAS khác nhau đã được phát hiện thông qua hai bảng xét nghiệm được sử dụng.
Dù vậy, các nhà khoa học lưu ý rằng nghiên cứu chủ yếu tập trung vào 13 loại PFAS phổ biến nhất, do đó con số thực tế có thể còn cao hơn. Ngoài ra, nghiên cứu chỉ xác định sự hiện diện của PFAS bằng phương pháp quang phổ khối, chứ không đo nồng độ cụ thể của các hóa chất này trong máu.
Hiện nay, giới khoa học vẫn chưa xác định chính xác mức độ phơi nhiễm PFAS bao nhiêu thì gây hại cho sức khỏe con người. Tuy nhiên, ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy PFAS có liên quan đến hàng loạt vấn đề sức khỏe như lão hóa tế bào nhanh hơn, biến đổi trong não bộ và nguy cơ mắc một số bệnh ung thư.
Dẫu vậy, mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa PFAS và các bệnh lý này vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu.
Một trong những thách thức lớn nhất là PFAS quá hữu ích trong công nghiệp và đời sống. Đặc tính chống nước, chống nhiệt và chống dầu giúp chúng trở thành vật liệu lý tưởng trong sản xuất, nhưng đồng thời cũng khiến chúng tồn tại rất lâu sau khi phát tán ra môi trường.
Các cơ quan quản lý tại nhiều quốc gia hiện đang tăng cường đánh giá rủi ro, tìm kiếm các chất thay thế an toàn hơn và nghiên cứu biện pháp xử lý PFAS trong môi trường. Tuy nhiên, việc loại bỏ hoàn toàn nhóm hóa chất này được đánh giá là không hề dễ dàng.
Nhóm nghiên cứu kỳ vọng những phát hiện mới sẽ hỗ trợ các nỗ lực đánh giá nguy cơ sức khỏe trong tương lai, đồng thời góp phần xây dựng các hướng dẫn y tế cộng đồng rõ ràng hơn liên quan đến PFAS.
Nghiên cứu đã được công bố trên tạp chí khoa học Journal of Occupational and Environmental Hygiene.
Minh Nguyễn (theo Science Alert)